Dok je Evropa tonula u haos Prvog svjetskog rata, u Parizu je nastajalo djelo koje nije bilo samo umjetnost, već pokušaj da se čitava epoha sačuva na jednom platnu. Tako je nastao „Panthéon de la Guerre“ – monumentalna slika ogromnih dimenzija, zamišljena kao vizuelni spomenik saveznicima i narodima koji su učestvovali u Velikom ratu.
Djelo je nastajalo od 1914. do 1918. godine u posebnoj kružnoj rotundi u Parizu. Na njemu je radilo više od stotinu francuskih umjetnika, a centralnu ulogu imali su Ogist Fransoa-Marija Gorgue i Pjer Karijer-Beljez. Završena kompozicija bila je impresivna čak i po današnjim standardima – visoka oko 14 metara, dok je njen kružni format obuhvatao više od 120 metara platna. Na slici je prikazano više od 5.000 likova: državnika, vojskovođa, vojnika, medicinskih sestara i predstavnika savezničkih naroda.
Iako teritorijalno mala država, tadašnja Kraljevina Crna Gora zauzela je veoma značajno mjesto u ovoj monumentalnoj kompoziciji. Na slici su predstavljeni kralj Nikola I Petrović-Njegoš, crnogorski oficiri i vojnici, kao i nacionalna zastava koja jasno identifikuje crnogorsko prisustvo među saveznicima Antante. Upravo taj detalj pokazuje koliko je međunarodna javnost u tom periodu cijenila otpor koji je Crna Gora pružala austrougarskoj vojsci.
Posebno je važno razumjeti istorijski trenutak u kojem je Crna Gora dobila mjesto na ovom umjetničkom „panteonu“. Iako brojčano i materijalno neuporedivo slabija od Austrougarske monarhije, Crna Gora je postala simbol istrajnosti i otpora malog naroda protiv velike imperije. Upravo zbog toga njeni predstavnici nijesu prikazani kao sporedni detalj, već kao ravnopravan dio savezničke istorije.
Crnogorski vojnici na slici su prikazani u autentičnoj narodnoj i vojnoj nošnji, po kojoj su bili prepoznatljivi širom Evrope. Francuski umjetnici vodili su računa da svaka saveznička država bude predstavljena kroz svoje nacionalne simbole, uniforme i zastave, pa je crnogorska delegacija bila lako uočljiva među hiljadama figura.
Posebnu pažnju izaziva i činjenica da se Crna Gora na slici nalazi među državama koje su imale daleko veću vojnu i ekonomsku moć. U društvu Francuske, Velike Britanije, Rusije, Italije i Sjedinjenih Američkih Država, prisustvo jedne male balkanske kraljevine pokazuje koliko je crnogorski otpor imao simbolički značaj u tadašnjoj Evropi.
Za tadašnje evropske prilike, to je imalo ogromnu simboličku težinu. U vremenu bez televizije i savremenih medija, monumentalna umjetnička djela bila su snažno sredstvo političke i istorijske poruke. „Panthéon de la Guerre“ nije bio samo slika rata – bio je poruka o zajedništvu saveznika, a prisustvo Crne Gore na njemu predstavljalo je međunarodno priznanje njenoj ulozi u Velikom ratu, iako je država tokom sukoba pretrpjela okupaciju i ogromne gubitke.
Nakon završetka rata, slika je postala prava senzacija u Parizu. Bila je izložena u posebno izgrađenoj kružnoj dvorani pored Palate Invalida a nakon otvaranja vidjelo je više od tri miliona ljudi, što je za to vrijeme predstavljalo nevjerovatan kulturni događaj.
Fascinantna činjenica vezana za „Panthéon de la Guerre“ jeste da je ovo djelo u trenutku nastanka bilo zamišljeno kao svojevrsni „hram saveznika“. Posjetioci nijesu samo posmatrali sliku — ulazili su u posebno izgrađenu kružnu građevinu u Parizu, gdje je panoramski prikaz rata okruživao publiku sa svih strana. Efekat je bio toliko snažan da su mnogi tadašnji novinari pisali kako se čovjek osjeća kao da stoji usred istorije.
Djelo je ubrzo steklo međunarodnu slavu. Tokom dvadesetih godina prošlog vijeka interesovanje nije jenjavalo, pa su američki investitori otkupili sliku i organizovali njeno prebacivanje preko Atlantika. Transport tako ogromnog platna bio je izuzetno komplikovan poduhvat — slika je morala biti pažljivo isječena na djelove i posebno upakovana kako bi brodom stigla u Sjedinjene Američke Države.
Kada je stigla u Njujork, „Panteon rata“ postavljen je u Medison Skver Gardenu, gdje je ponovo izazvao ogromnu pažnju javnosti. Za američku publiku to nije bila samo umjetnička atrakcija, već i grandiozni podsjetnik na rat u kojem su Sjedinjene Američke Države učestvovale tek u završnoj fazi sukoba.
Kasnije je slika premještana na više lokacija u Sjedinjenim Američkim Državama, a vremenom je njen značaj počeo da blijedi pred razvojem novih medija i promjenama u umjetnosti. Ipak, zahvaljujući istoričarima i muzejskim stručnjacima, sačuvan je veliki dio originalnog djela koji se danas nalazi u Nacionalnom muzeju Prvog svjetskog rata u Kanzas Sitiju.
Tako je „Panthéon de la Guerre“ prošao neobičan istorijski put — od ratnog Pariza, preko okeana i njujorških izložbenih hala, do američkog muzeja u kojem i danas svjedoči o vremenu kada su umjetnici pokušali da na jednom platnu prikažu čitav svijet zahvaćen ratom. A među svim velikim državama i vojskama tog vremena ostalo je zabilježeno i mjesto Crne Gore — male saveznice čija je borba dobila prostor na jednom od najvećih umjetničkih projekata 20. vijeka.
