170 godina je od rođenja Nikole Tesle, genija koji je čitav svoj život posvetio otkrivanju zakona prirode kako bi njenu moć stavio u službu čovjeka. Malo je ljudi koji su svojim djelom promijenili tok istorije, unaprijedili život miliona ljudi i svojim idejama oblikovali savremeni svijet. Njegova otkrića predstavljaju temelje moderne elektrotehnike, a naučni i filozofski pogled na svijet ga svrstava među “Prometeje modernog doba”.

Nikola Tesla rođen je 10. jula 1856. godine u selu Smiljanu u Lici, u porodici pravoslavnog sveštenika Milutina Tesle i majke Georgine – Đuke. Od najranijeg djetinjstva pokazivao je izuzetnu radoznalost, sklonost ka prirodnim naukama i nesvakidašnju sposobnost da u svojoj mašti stvara složene tehničke konstrukcije koje će kasnije pretvarati u stvarnost. Sam je često govorio da je pronalazački dar naslijedio od svoje majke, dok mu je otac usadio disciplinu, logiku i istrajnost. Već kao dječak pokazivao je osobine koje su ga izdvajale od vršnjaka. Svoje izume najprije je stvarao u mislima, usavršavao ih do najsitnijih detalja, a tek potom prenosio na papir i izrađivao u stvarnosti.

Nakon završene osnovne škole u Smiljanu i Više realne gimnazije u Karlovcu, 1875. godine upisao je Visoku tehničku školu u Gracu. Upravo u tom periodu nastaje njegova revolucionarna ideja obrtnog magnetnog polja, koja će kasnije postati osnova sistema naizmjeničnih struja i označiti početak nove ere u razvoju elektrotehnike. Poslije rada u Budimpešti i Parizu, gdje je stekao dragocjeno inženjersko iskustvo, 1884. godine odlazi u Sjedinjene Američke Države. Bio je to početak stvaralačkog puta koji će zauvijek promijeniti svijet.

U Americi Tesla razvija sistem polifaznih naizmjeničnih struja, konstruše indukcioni motor, Teslin kalem, usavršava radio-tehniku, istražuje bežični prenos energije, telekomandu, visokofrekventne struje i niz drugih pronalazaka koji predstavljaju temelje savremene tehnologije. Zahvaljujući njegovim patentima omogućena je elektrifikacija gradova, razvoj moderne industrije i prenos električne energije na velike udaljenosti. 

Posebno mjesto u istoriji zauzima njegova pobjeda u takozvanom „Ratu struja“, kada je dokazao prednosti sistema naizmjenične struje nad jednosmjernom. Kompanija Vestinghaus otkupila je njegove patente i prema njima izgradila hidroelektranu na Nijagarinim vodopadima, ostvarivši Teslin dječački san da se snaga prirode stavi u službu čovjeka.

1893. u Sent Luisu je iznio osnovne postulate modernog radija, 1895. godine poslao demonstrirao princip funkcionisanja radija. Tesla je prvi prikazao i daljinsko upravljanje pa je 1898 demonstrirao brod na daljinsko upravljanje. Nastavlja istraživanja visokofrekventnih i visokonaponskih struja pa 1899. godine podiže labroatoriju u Kolorado Spirngsu gdje i vrši eksperimente s tim strujama praveći generator za napone reda deset miliona volti. Tu ispituje svoje ideje bežičnog prenosa električne energije. 1900. godine na Long Ajlendu krenuo je u veliki poduhvat u namjeri da stvori svjetski sistem za bežični prenos električne energije i poruka. Sistem bežičnog prenosa električne energije nikad nije završio jer mu je J.P. Morgan ukinuo finasijska sredstva kada je Markoni na osnovu Teslinog patenta preko Antlantika poslao prvu poruku. Početkom dvadesetog vijeka je bio na vrhuncu slave i ugleda.

Pored elektrotehnike, Tesla je dao izuzetan doprinos medicini, mašinstvu i drugim naučnim disciplinama. Među prvima je istraživao rendgenske zrake, viskokofrekventne struje se koriste u medicine, konstruisao turbine bez lopatica i ostavio stotine patenata i zapisa koji predstavljaju osnovu i insipraciju brojnih tehnoloških dostignuća.

Za života je stvorio oko 700 pronalazaka i patenata, dok je u Sjedinjenim Američkim Državama, od 1885. do 1928. godine, registrovao 112 patenata. Do danas je evidentirano 199 registrovanih patenata u još 26 država svijeta, pri čemu se dio njih odnosi na iste pronalaske registrovane u različitim zemljama. Iako nije imao formalno zvanje doktora nauka, brojni evropski i američki univerziteti dodijelili su mu počasne doktorate kao priznanje za izuzetan doprinos razvoju nauke i tehnike.

Iako su njegovi pronalasci donijeli ogromnu korist industriji i privredi, Tesla nikada nije težio ličnom bogaćenju. Naprotiv, odrekao se prava na milionske tantijeme koje su mu pripadale po ugovoru sa Džordžom Vestinghausom, svjestan da bi njihova isplata mogla ugroziti razvoj sistema naizmjeničnih struja. Propustio priliku da postane jedan od najbogatijih ljudi svog vremena, ali je omogućio da njegova ideja zaživi i postane dostupna svima. Zbog toga se Tesla ne pamti samo kao veliki pronalazač, već i kao humanista koji je čitav svoj život posvetio opštem dobru.

Za svoj rad dobio je brojna međunarodna odlikovanja. Među njima posebno mjesto zauzima, crnogorsko, Orden Danila I Drugog reda, kojim ga je u aprilu 1895. godine odlikovao knjaz Nikola I Petrović Njegoš. Ovo priznanje je predstavljalo odavanje počasti velikom naučniku i potvrdu da je tadašnja Knjaževina Crna Gora prepoznala značaj nauke za razvoj društva i države u vremenu kad su ratovi bili realnost.

U susret obilježavanju jubileja od prvog opštenarodnog ustanka protiv fašizma u porobljenoj Evropi, važno je podsjetiti na Teslin stav. Tesla je filozofijom života i prije pojave fašizma bio dosljednog antifašističkog opredjeljenja. Tokom Drugog svjetskog rata, preko svog sestrića Save Kosanovića bio je upoznat sa događajima u okupiranoj Jugoslaviji. U svom obraćanju iz 1942. godine, govoreći o borbi protiv nacizma u tekstu “Mojoj braći u Americi”, je istakao „ Gotovo svakodnevno dobijamo dokaze o snazi napada … naših divnih boraca u Jugoslaviji i na Balkanu.”, čime je izrazio podršku antifašističkoj borbi naroda Jugoslavije. Vođen dubokim humanizmom, Tesla je vjerovao da je najveća misija nauke da briše granice među ljudima, povezuje različite kulture i narode i doprinosi izgradnji svijeta zasnovanog na slobodi, miru i međusobnom razumijevanju. O tome najbolje svjedoče njegove riječi:

„Jedino ukoliko izbrišemo razdaljine između ljudi u svakome smislu putem prenošenja vijesti, prevoza putnika i robe i prenosa energije, jednog dana će se stvoriti uslovi koji će obezbijediti trajno prijateljstvo među ljudima. Mi sada najviše želimo da se zbližimo i da se bolje razumijemo među sobom i među narodima širom svijeta i da se oslobodimo fanatičke posvećenosti uzvišenim idealima nacionalnog egoizma i ponosa, koji uvijek imaju tendenciju da survavaju svijet u preistorijsko divljaštvo i sukobe.“

Nikola Tesla preminuo je 7. januara 1943. godine u Njujorku, ostavljajući iza sebe nasljeđe koje i danas pokreće svijet. Predviđao je razvoj globalne bežične komunikacije, uređaja nalik današnjim pametnim telefonima, robota i inteligentnih automata koji će samostalno izvršavati složene zadatke, bespilotnih letjelica, daljinskog upravljanja i automatizacije industrije. Mnoge njegove vizije danas su postale stvarnost.

Za našu istoriju posebno mjesto u njegovoj biografiji zauzima veza sa Crnom Gorom i odlikovanje koje mu je dodijelio knjaz Nikola I Petrović Njegoš o čemu će više biti u narednom tekstu.

Aleksa Pavlićević

Autor teksta
Aleksa Pavlićević

Fotografije koje su prikazane dostupne su slobodno na internetu. Autor restauirsanih fotografija je Ivan Krsev.