Kraljevsko pozorište Zetski dom

14 januara 1888 godine otvoreno je pozorište u “Zetski dom” na Cetinju.
Tada je, preko pozornice, predato javnosti dramsko djelo "Balkanska Carica", suverena države - knjaza Nikole I. 

1884. godina, koju označavamo kao godinu pozorišta, ustanovljen je pozorišni ansambl, ostvarena bogata pozorišna sezona, organizovano gostovanje inostrane pozorišne družine, ali i prva turneja domaćeg pozorišnog ansambla, otpočelo zidanje prve pozorišne zgrade — čuvenog Zetskog doma, u štampi objavljivane pozorišne kritike i dramska djela, formirana pozorišna publika, koja će na Cetinju imati prilike da, u toku godine, vidi 29 pozorišnih predstava, od kojih je 21 bila premijemo prikazana (domaći ansambl prikazao je 12 predstava – 4 premijere i 8 repriza — i na samom kraju godine ostvario prvo, ali veoma uspješno gostovanje). 


Knjaz Nikola I,  već 1881. i tokom 1882. godine piše dramsko djelo u stihu Balkanska carica. Svoju, još nedovršenu dramu, čita Jovanu Jovanoviću-Zmaju u Beču, na povratku iz Rusije, s jeseni 1882. godine moli ga da obezbijedi neko putujuće pozorišno društvo, kako bi je prikazao na Cetinju i moguće, još negdje u Crnoj Gori. 
Tokom 1883. godine knjaz Nikola I će sa svojim dramskim djelom upoznati „pjesnički savjet” (Jovan Pavlović, Jovan Popović-Lipovac, Petar Mašov Vrbica, Blažo Petrović i Simo Matavulj), a kasnije i najširi krug obrazovanih stanovnika Cetinja. 


Na Cetinje, međutim tih godina nijesu dolazile putujuće pozorišne družine. Sve je upućivalo na domaće snage. Kulturno-umjetnički potencijali crnogorske Prijestonice u ono vrijeme bili su uglavnom okupljeni oko Cetinjske čitaonice, u okviru koje će se, krajem 1883. godine, i formirati pozorišno društvo sa ciljem da pripremi i prikaže Balkansku caricu. 


I zaista, u toku 1884. godine „Balkanska carica”, predstava kojom otpočinje kontinuirani pozorišni život u Crnoj Gori, prikazana je na Cetinju četiri puta (2, 3, 10. januara i 19. februara). 
Ovo, naravno, nije prvi put da se na Cetinju prikazuju pozorišne predstave, što će napomenuti, pišući o ovom događaju, i „Crnogorka”, novopokrenuti list za književnost i zabavu. Kada govorimo o značaju prikazivanja „Balkanske carice”, na Cetinju 1884. godine, za pozorište, ali i crnogorsku kulturu uopšte, valja posebno skrenuti pažnju na aktere ovog događaja - organizatore, režisera i nosioce uloga u predstavi. 

Balkansku caricu, dramu u stihu, koju je napisao, knjaz Nikola I lično, izveli su, na improvizovanoj pozornici, u privatnoj, nedovršcnoj kući vojvode Maša Vrbice, prema u štampi objavljenom plakatu, veoma visoki državni uglednici: Jovan Popović-Lipovac, književnik i general, tada Knjažev adutant (Stanko); Marko Petrović, bliski rođak Knjažev i ađutant (Stankov sluga); Jovan Pavlović, istaknuti publicist i urednik, direktor Cetinjske gimnazije, tada se nalazio pred imenovanjem za ministra prosvjete, reditelj predstave (knjaz Perun); Tomaš Vukotić, Knjeginjin rođak, upravitelj varoši Cetinje (knjaz Dean); Simo Matavulj, književnik, tada profesor Gimnazije na Cetinju (Sluga Stankov), dok su dva ženska lika povjerena učenicama Đevojačkog instituta (Sofija i Marija Popović).


Pri prikazivanju ovih predstava sala je bila puna (stajalo je „do 200 osoba”), uz napomenu u „Crnogorki” da su ostali „van pozorišta na snijegu sretni bili ako su mogli razabrati koju riječ od onoga što je predstavljeno”. Opšte oduševljenje uspjehom predstave „Balkanska carica” nije učinilo da se Dobrovoljno pozorišno društvo Cetinjske čitaonice uspava na lovorikama. Odmah se prišlo pripremanju novih predstava. 

Izgradnja “Zetskog doma “ započela je 1884 god, po projektu trogirskog inžinjera Josipa Slade Šilovića a sredstva su obezbijeđena dobrovoljnim prilozima iz Crne Gore južnoslovenskih krajeva i inostranstva.Teško je pobrojati sve koji su, na bilo koji način, pomogli izgradnju Zetskog doma. Sigurno da nije bilo iole značajnije ličnosti u Crnoj Gori toga vremena, čije se ime, uz prilog, nije našlo na spiskovima koje je uredno vodio Odbor za skupljanje priloga a imena donatora su redovno objavljivana u „Glasu Crnogorca". 

O velikoj svečanosti polaganja kamena temeljca Zetskom domu, opširno piše „Glas Crnogorca" đe se između ostalog navodi:  
„valja da bude za Crnu Goru kušaonica umne snage i umnijeh sposobnosti njenih sinova, škola u kojoj će Crnogorci polagati ispit zrelosti i dobijati svjedočanstvo da su dostojni da stupe u kolo obrazovanijeh naroda". 

Značajno je istaći da je prvi javni časovnik u Crnoj Gori postavljen upravo na Zetskom domu a izradila ga je firma „Braća Solari" (Fratelli Solari — „Febbrica speciale d'orologi pubblici") iz Udina (Pesariis). Javni sat, koji je počeo sa radom krajem 1885. godine, ostaće na Zetskom domu tek desetak godina. Da javnog sata na tom mjestu neće biti nekoliko godina kasnije, vidi se sa fotosa Zetskog doma, objavljenog u knjizi kneza D. Goljicina, koja je štampana u Petrovgradu 1898. godine.


Objekat se konačno završava 1896. godine i koristi naziv Knjaževsko crnogorsko pozorište, u kojem osim domaćih programa gostuju i pozorišta iz Beograda i Zagreba kao i putujuće amaterske pozorišne družine. Nakon detaljne sanacije objekta, povjerene inženjeru Maguljaniju, 16. maja 1910. godine svečano otvoreni Zetski dom dobija status profesionalnog pozorišta. 


Prilikom povlačenja Austrijanaca sa Cetinja, 1918. godine, pozorište je zapaljeno i opljačkano. 
Obnovljeno je 1931. godine.

U ljeto 1930. godine na Cetinju, u Podgorici i Nikšiću gostuju značajna pozorišta iz Ljubljane, Zagreba, Sarajeva, Skoplja i Niša, a najavljivano je i gostovanje Hudožestvenog teatra iz Moskve. Slovenački nacionalni teatar, Ljubljanska Drama, gostuje na Cetinju sa predstavama Udovica Rošlinka po komediji Cvetka Golara i Sablazan u dolini šentflorijanskoj Ivana Cankara. To je bilo prvo gostovanje jednog slovenačkog teatra u Crnoj Gori.


Povlašćeno pozorište Dragutina Levaka iz Niša gostuje sa predstavama Gospođa ministarka, Narodni poslanik i Koštana. Predstave niškog teatra su odigrane u bašti hotela Njujork (današnja zgrada pošte na Cetinju), a zbog interesovanja publike Povlašćeno pozorište je produžilo gostovanje.
Toga ljeta Cetinjsko pozorište gostuje sa nekoliko predstava u Podgorici i Nikšiću.
Radi se na obnavljanju Zetskoga doma, koje će biti završeno u proljeće 1931. Časopis Epoha u broju 9 donosi vijest da je slikar Milo Milunović uradio skicu za novu pozorišnu zavjesu Zetskog doma, a da će radovi na dovršetku izrade loža u obnovljenom zdanju biti završeni do novembra. Priprema se osnivanje Narodnog pozorišta Zetske banovine.


U časopisu “Zapisi” iz avgusta 1930. Vido Latković, osvrćući se na gotovo desetogodišnji rad cetinjskog pozorišnog društva, piše:


,,Naše pozorište, što je za žaliti, još uvijek nije ni državno ni samoupravno, mada ima sve uslove koji od samog rada zavise da bude jedno ili drugo. Ono postoji i uspješno radi već od 1921. god, pa i tada se oslonilo donekle na ono što je za pozorište urađeno već prije rata. Po ujedinjenju ono je ustrojeno kao diletantsko društvo i uglavnom do danas takvo ostalo. Ali kako su se opšte kulturne prilike mijenjale, interesovanje za pozorište se razvijalo i umjetnička zatraživanja publike bila izrađenija i veća, to je i pozorišno društvo sve više gubilo karakter obične diletantske družine i postajalo sve više pravo pozorište.” (Latković je godinu 1921, kao početak rada Cetinjskog pozorišnog društva, iako je ono osnovano još 1919, uzeo iz razloga što je ono od te godine počelo organizovanije raditi na oživljavanju pozorišnog života na Cetinju.)


Posljednja sazona Cetinjskog pozorišnog društva je po Latkoviću bila i najuspješnija od njegovog osnivanja.
Nakon što je 1929. godine donijet zakon o podjeli Kraljevine Jugoslavije na banovine, sva administrativna sjedišta dobila su državna, tzv. Narodna – banovinska pozorišta. Cetinje je proglašeno administrativnim centrom Zetske banovine i po automatizmu steklo pravo na državno pozorište. Tako je aprila 1931. godine osnovano, a avgusta, u renoviranom zdanju Zetskog doma, počelo sa radom Narodno pozorište Zetske banovine.

Na Cetinju je početkom toga proljeća boravio Bernard Šo, irski dramski pisac, romansijer, esejista, novinar, književni, pozorišni, muzički kritičar, društveno angažovani intelektualac. U organizaciji londonskog Helenic Traveler Cluba krajem marta je sa većom grupom engleskih turista u crnogorsku prijestonicu doputovao ovaj slavni pisac sa suprugom. Vijest o tome donosi “Zetski glasnik” (1. april 1931, br. 12, str. 2). Šoovi su odsjeli u hotelu Pariz, vlasništvu porodice Bratičević, tik uz zdanje Zetskog doma.


Da je Bernard Šo posjetio Lovćen, Rijeku Crnojevića i Skadarsko jezero sa ostalim turistima znamo iz štampe, ali da li je ovaj veliki dramatičar i nobelovac posjetio Zetski dom, u kome su se tih dana dovršavali radovi na uređenju enterijera, nije poznato.

Kroz jedanaest pozorišnih sezona, uz sve nedaće organizaciono-finansijske prirode, u izuzetno teškim političkim uslovima u kojima se u trećoj deceniji dvadesetog vijeka našla Crna Gora, nakon tri prethodna iscrpljujuća rata, nakon poništenja državnosti i nacionalnog poniženja, sa građanskim ratom koji je plamtio ili tinjao cijele te decenije kao kulisa svakodnevnom životu, u vremenu nesklonom umjetnosti i kulturnom razvoju, ovo cetinjsko pozorište znači jedan od istinskih kamena temeljaca modernog crnogorskog pozorišta. Ono što zaista čudi je činjenica da cetinjski pozorištarci tokom te decenije nijesu uspjeli da animiraju nijednog crnogorskog književnika da napiše komad na savremenu temu za njih. Tek 1934. godine, glumci nekadašnjeg Cetinjskog pozorišnog društva postaviće komad cetinjskog novinara i pozorišnog kritičara Đorđa Gvozdenovića. Tu predstavu, u režiji Špira Mugoše, kao nezavisnu produkciju, izveli su više puta na sceni Zetskog doma. 


Cetinjsko pozorišno društvo je aprila 1931. godine kroz zvaničnu primopredaju svoje funduse rekvizita i kostima i biblioteku ustupilo novoosnovanom Narodnom pozorištu Zetske banovine i time prestalo da postoji. Najbolji dio ansambla Društva (Vaso Kosić, Josip Petričić, Dušan Popović, Milovan Radulović i Đoko Begović) angažovan je u Narodnom pozorištu.


Tokom tridesetih i četrdesetih godina prošlog vijeka u Crnoj Gori, pretežno na Cetinju, izlazi više listova i časopisa koji u stalnim rubrikama posvijećenim pozorištu informativno-kritički prate rad Cetinjskog pozorišnog društva i Narodnog pozorišta Zetske banovine. Najviše pažnje pozorištu davali su Zetski glasnik, Zapisi, Lovćenski odjek, Narodna riječ, podgorička Zeta i nikšićka Slobodna misao. Među kritičarima koji su pratili cetinjska pozorišta ističu se Vido Latković (1901–1963), Milan Vukićević (1895–1964), Đorđe Gvozdenović-Jezerac (1898-1955), Ilija Zorić (1892 – 1944), Dušan Vuksan (1881-1944), Jovan Vukčević (1900 – 1941), Mirko Dragović (1899 – 1944).


1944 - ponovo je otvoreno pozorište "Zetski dom" na Cetinju, u kome je počelo da radi "Narodno pozorište Narodne Republike Crne Gore".

Od 1952. godine je veliki crnogorski slikar Gojko Berkuljan radio kao scenograf u „Narodnom pozorištu Zetski dom“ i dječjem pozorištu „Rajko Begović“. Za potrebe dramske i lutkarske scene tokom dvije i po decenije realizovao je više od 200 scenografija. Starije generacije još uvijek pamte „Dom Bernarda Albe“, „Hasanaginicu“ ili dječje predstave „Ivicu i Maricu“, „Crvenkapu“, Aladina i čarobnu lampu“... 
Nažalost, veliki broj skica i gotovih riješenja jednostavno je pretvoren u pepeo nemarom kasnijih korisnika pozorišnih objekata.


Dugi niz godina Gojko Berkuljan je sa entuzijazmom vodio „Pozorišni muzej“ u Zetskom domu. Radilo se o pionirskom poduhvatu, koji je tokom šezdesetih godina XX vijeka obuhvatao reprezentativni izbor fotografija, plakata i drugog generacijama skupljanog dokumentarnog materijala, izloženog na panoima i u vitrinama lociranim u antreu pozorišnog zdanja. Međutim, i ovaj napor, namijenjen čuvanju jednog veoma važnog segmenta našeg kolektivnog trajanja, tokom sedamdesetih je sa gašenjem aktivnosti u Zetskom domu završio kao i neki prethodni, u dimu nemara i indiferentnosti.

"Narodno pozorište" je prestalo da radi 1955, u junu mjesecu, a njegovu ulogu preuzelo je "Crnogorsko narodno pozorište u Titogradu".


Istorija Crnogorskog narodnog pozorišta u Podgorici započinje pedesetih godina 20. vijeka, nakon odluke da se administrativni centar Narodne Republike Crne Gore preseli sa Cetinja u Podgoricu (tadašnji Titograd).


U požaru koji je zadesio “Zetski dom” 1961 godine, opet je nestao jedan veliki dio istorije ovog teatra.


Poslije zemljotresa iz 1979. godine zgrada je rekonstruisanada i potpuno opremljena, tek 1992. godine.


Ovaj hram kulture danas živi skromnim i NE zasluženim životom. Potrebna mu je ozbiljna rekonstrukcija (ne šminkanje) i ozbiljan budžet, kako bi sa pravom nosio ime “Kraljevsko pozorište Zetski dom”.


Izvor: knjiga LJILJANE MILUNOVIĆ POZORIŠTE U PERIODICI KNJAŽEVINE CRNE GORE 1884-1908, knjiga L. Milunovića, „1884.-godina pozorišta", iz 1992. godine, .Državni arhiv Crne Gore, CNB Đurđe Crnojević, Cetinje, LJUBOMIR ĐURKOVIĆ: CETINJSKO POZORIŠNO DRUŠTVO (1919 – 1931) 

Tekst obradio: Ivan Jovović

* Prenošenje i dijeljenje sadržaja sa portala Art Montenegro na druge medije (portale, sajtove, štampana izdanja...) dozvoljeno je samo uz odobrenje uredništva. Po odobrenju sadržaj je moguće dijeliti samo u cjelini, bez modifikovanja teksta uz napomenu da je sadržaj preuzet sa portala Art Montenegro i uz direktan link ka tekstu.

 

Podijeli ovaj članak
Pročitajte još
Boro Begović
Previous

Boro Begović

Leave review
Filmsku karijeru je započeo 1955. godine u filmu “...
Read More
Pet najskupljih slika u istoriji umjetnosti
Next

Pet najskupljih slika u istoriji umjetnosti

Leave review
5. “Number 17A” - Jackson Pollock Cijena: 200 mili...
Read More